Kulturno istorijski spomenici

Arheološki lokaliteti


GRADINA

Gradina se nalazi na planini Jelici, u Dragačevu, 8 km jugozapadno od Čačka na putu prema Goračićima. Ovaj dominantan i iz daljine uočljiv vis Jelice, visine 846 metara, u praistorijskom, ranovizantijskom i srednjovekovnom periodu, bio je nastanjen i služio ljudima kao stalnio prebivalište i sklonište.

Gradina na Jelici kao arheološko nalazište prvi put se pominje u opisima Janka Šafarika, pionira srpske arheologije, iz 1865. godine. Nakon ovih istraživanja dolazilo je do povremenih slučajnih nalaza na ovom lokalitetu koji su uglavnom razneseni i danas se ne nalaze u Čačku. Na žalost, najveće razaranje lokalitet je doživeo 50-ih godina 20. veka, kada je uziman kamen za nasipanje puta Čačak – Goračići. Tada je razbijen i odnet zauvek jedan broj kamenih ploča sa natpisima, na kojima se možda nalazilo i ime ovog starog utvrđenog grada, koje za nas još uvek tajna. Danas se deo pokretnih nalaza sa ovog lokaliteta nalazi u stalnoj postavci Narodnog muzeja u Čačku. Od sredine osamdesetih godina 20. veka iskopavanjima na ovom lokalitetu rukovodi Dr Mihailo Milinković sa Filozofskog fakulteta u Beogradu, i ona su još u toku. Potrebno je reći da je do sada istražen samo manji deo lokaliteta koji je zakonom zaštićen spomenik kulture.

Prema dosadašnjim nalazima, do prvog naseljavanja današnje Gradine došlo je oko 7. veka pre nove ere. Nađeni su i nalazi iz vremena rimskog carstva, okvirno iz 3. veka nove ere. Do sada najvažniji horizont otkriven na Gradini pripada vremenu ranovizantijskog carstva sa težištem u 6. veku nove ere. Za vreme vladavine cara Justinijana (527-565), u celom carstvu obnavljani su stari i podizani novi gradovi, kao odbrana od napada varvara (Germana, Avara i Slovena). U tim seobama došli su i naši preci na ove prostore. Iskopavanjima na Gradini utvrđeni su tragovi požara, što upućuje da je u ovim seobama nastradalo i naselje na Gradini. Pronađena je i jedna strelica koju su koristili Avari.

U svom ne previše dugom trajanju, za sada grad nepoznatog imena na Jelici, bio je važan centar ovog dela Srbije. Unutar svojih bedema obuhvatio je prostor od oko nekoliko hektara, ali se nalazište proteže i na okolne padine, na kojima su stajale crkve okružene grobljima. Unutar grada nalazile su se, po dosadašnjim saznanjima, dve crkve, od kojih je jedna bila na samom vrhu. Ona se nekada mogla videti iz velike daljine. U donjem gradu nalazila se crkva sa zidanom krstionicom, u kojoj su sačuvani ostaci fresaka iz 6. veka, danas izloženi u Narodnom muzeju u Čačku. Pored fresaka otkriven je i jedan broj skulptorski obrađenog kamena. Pored crkve na vrhu otkrivena je i zgrada rezidencijalnog karaktera. Tu su pronađeni figuralni kameni ukrasni predmeti, kapiteli i delovi stubova. Arheološki nalazi govore i o prisustvu zanatlija i radionica.

Ispred bedema sačuvani su ostaci još tri crkve, uz određeni broj grobnica. Postoji i jedan broj nalaza vezanih za Germane što govori o simbiozi Rimljana i Germana koji su verovatno bili u vojnoj službi.

Arheološka iskopavanja na Gradini još uvek traju, što će upotpuniti i proširiti naša znanja o ovom značajnom lokalitetu koji ima veliki istorijski i kulturni značaj za čitavo područje pa i Srbiju u celini.

 

RIMSKE TERME

Prilikom iskopavanja temelja stambeno-poslovne zgrade u centru Čačka, u delu između Gospodar-Jovanove ulice i Gradskog šetališta, iza hotela „Beograd“, u neposrednoj blizini Doma kulture i na oko 200 m jugo-jugozapadno od Narodnog muzeja u Čačku, otkriveni su ostaci građevine iz rimskog doba, čiji je naziv ostao odomaćen u stručnim krugovima i turističkoj mapi kao „Rimske terme“. Lokalitet Rimske terme u Čačku proglašen je za spomenik kulture („Službeni Glasnik“ broj 126 od 14.04.1970. godine) i nalaze se pod staranjem Narodnog muzeja u Čačku.

Kasnoantičko kupatilo (terme) u centru Čačka podignuto je na izdignutom rečnom platou, čija je površina blago nagnuta prema jugoistoku.

 

Istorijski spomenici


OBELEŽJE HADŽI- PRODANOVE BUNE

Spomenik Hadži-Prodanovoj buni, postavljen je u južnom delu crkvene porte u Trnavi. Izgrađen je od belog mermera u formi razvijene zastave sa krstom na vrhu. Na spomeniku su reljefne grupne figure u pokretu. Na čelu grupe je iguman Pajsije, iza njega Hadži-Prodan sa ustanicima u nešto plićem reljefu. Autor spomenika je Leposava Milošević-Sibinović, akademski vajar iz Beograda.

 

SPOMENIK  ČETIRI VERE

Spomenik ratnicima četiri vere podignut je i osveštan 1934. godine. Ispod njega, u kosturnici, počivaju srpski ratnici, ali zajedno sa svojim neprijateljima čiji se život ugasio takođe ovde tokom neke od sedam ratnih godina.

Poratnih godina u Čačku pomoćna ženska sekcija Fidaka (Udruženje rezervnih oficira i ratnika) pokrenula je akciju za podizanje zajedničke spomen-kosturnice na čačanskom groblju, što je i učinjeno uz pomoć Ministarstva pravde. U novu grobnicu položeni su posmrtni ostaci 918 vojnika, od kojih su 652 bili srpski ratnici, iz čačanskog kraja (109), rudničkog (96) i svih drugih okruga u Srbiji.

Iznad kosturnice, po zamisli čačanskog inženjera Isidora Janjića, kamenorezac Frančesko Berbelja, takođe iz ovog mesta, sagradio je piramidu od plavog kamena. Na njenim stranama postavljena su četiri različita amblema od granita: pravoslavni krst, katolički krst, islamski polumesec i jevrejska šestokraka zvezda.

 

SPOMENIK TANASKU RAJIĆU

Memorijalni kompleks na brdu Ljubiću posvećen je ratnicima i događajima iz oslobodilačkih ratova Srbije u XIX i XX veku. Osnovni i najstariji spomenik ovog kompleksa podignut je, mada ne i dovršen, 1938. godine i posvećen je boju na Ljubiću 1815. godine, sa posebnim naglaskom na podvigu Tanaska Rajića. Autor projekta je bio vajar Milovan Krstić.

 

SPOMENIK VOJVODI STEPI STEPANOVIĆU

Spomenik vojvodi Stepi Stepanoviću nalazi se ispred pošte u Čačku. Predstavlja vojvodu u stojećem stavu visine 245cm. Bronzana bista je okrenuta prema kući u kojoj je živeo, a od spomenika do kuće postavljene su po ulici ploče sa pomenima bitaka u kojima je učestvovao. Spomenik je podignut za života proslavljenog vojskovođe, a ogradu spomenika čine kameni obelisci, koji liče na topovske granate na kojima su upisani nazivi mesta na kojima je izvojevao pobede.

 

Crkve i manastiri


Bogorodica Gradačka u Čačku – Hram vaznesenja Hristovog

Crkva se nalazi u samom centru Čačka. Ktitor je knez Stracimir, brat velikog Župana Stefana Nemanje. Hram je građen od 1180. do 1190. godine. Osnova crkve je pravougaona, dužine 29,75 m. Po arhitekturi, to je veoma prostran hram sa trodelnim oltarskim prostorom na istočnoj strani, sa zvonicima i visokom središnjom kupolom čiji je raspon skoro 12 metara.

Turci su crkvu delimično rušili i od nje pravili islamsku bogomolju, no Srbi su je uporno obnavljali. Prva obnova izvršena je 1834. godine, a druga znatno obimnija, 1856. godine. Radikalno je promenjen spoljašnji izgled hrama. Uverenje da barokni stil ne odgovara staroj čačanskoj crkvi, pokrenulo je novu restauraciju da bi joj se vratio srednjevekovni oblik. Uzorci su traženi u starim raškim hramovima. Ovde su nađena stara zvona zakopana u zemlji. Na jednom od njih otkriven je natpis na staroslovenskom, koji kaže da je zvono poklonio gradački mitropolit Nikifor, a na drugom da je zvono dar Presvetoj Bogorodici Gradačkoj iz 1454. godine. Zvono je jedno od najstarijih u Srbiji.

U riznici čačanske crkve nalazi se više starih rukopisnih knjiga. Najnačajnije je četvorojevanđelje, poznato u nauci kao “čačansko”.

U zbirci ikona najznačajnija je Bogorodica Odigitrija sa Hristom. To je rad nepoznatog slikara iz XVI veka, sa lepim ramom. Velika reprezentativna celina ikonostasa svoju dekorativnost duguje sposobnom majstoru drvorescu Nikoli Jankoviću. To je bogatstvo rezbarenih biljnih frizova sa srebrnim i zlatnim folijama.

Prema sadašnjim saznanjima, centralni deo hrama imao je standardnu kvadratnu osnovu i tradicionalnu prostornu strukturu: upisani krst. Neobična prostorna unutrašnjost i velike razmere dozvoljavaju da se poredi samo sa najvelelepnijim crkvama tog doba.

Manastir Ježevica

Mаnаstir Ježevicа nаlаzi se u istoimenom mestu u okolini Čаčkа. Hrаm je posvećen Svetom Nikoli i po predаnju zаdužbinа je krаljа Milutinа. Mаnаstir je često rušen zа vreme turskog ropstvа i obnаvljаn od srpskog nаrodа.

 

Manastir Stjenik

Mаnаstir Stjenik je smešten u podnožju plаnine Jelicа i potiče iz srednjeg vekа. Po predаnju, mаnаstir su podiglа brаćа Mrnjаvčevići pre Mаričke bitke. U mаnаstiru se čuvаju mošti Svetog Jovаnа Stjeničkog kogа su Turci posekli 1802. godine. U blizini mаnаstirа, ispod velike stene izbijа jаko vrelo. Nаrod vekovimа poštuje izvor i mošti verujući dа imаju isceliteljske moći.

 

Manastir Trnava

Mаnаstir Trnаvа se nаlаzi u selu Trnаvа, nа vrelu istoimene reke nа obroncimа plаnine Jelicа i posvećen je Blаgoveštenju. Stаri mаnаstir nа čijim je temeljimа izgrаđen ovаj hrаm osnovаli su Nemаnjići u srednjem veku. Obnovа hrаmа izvršenа je 1554. godine. U istorijskom smislu ovаj hrаm je izuzetno znаčаjаn jer je u njemu podignutа 1814. godine čuvenа Hаdži-Prodаnovа bunа u kojoj su аktivno učestvovаli i monаsi.

 

Manastir Vujan

Mаnаstir Vujаn nаlаzi se nа 6 kilometаrа od Čаčkа, nа pаdinаmа plаnine Vujаn i posvećen je svetom Arhаngelu Mihаjlu, а kаo izuzetno vredаn kulturno-istorijski spomenik pod zаštitom je držаve. Pretpostаvljа se dа je sаgrаđen u 14. veku. U priprаti mаnаstirа sаhrаnjeni su legendаrni rаtnici protiv Turаkа u Prvom i Drugom srpskom ustаnku, vojvode Lаzаr Mutаp i Nikolа Lunjevicа.